Аннотация. Мақалада бастауыш сыныпта жаратылыстану пәнін оқыту үдерісінде дамыта оқыту технологиясын қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Дамыта оқыту технологиясының теориялық негіздері талданып, оның оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру, зерттеушілік дағдыларын дамыту, экологиялық мәдениетін қалыптастыру және тұлғалық дамуын қамтамасыз етудегі рөлі ашып көрсетіледі. Сонымен қатар, пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру арқылы оқушылардың білімін кешенді дамыту жолдары сипатталады. Мақала бастауыш сынып мұғалімдеріне, білім беру ұйымдарына әдістемелік көмек ретінде ұсынылады.

Кілт сөздер: дамыта оқыту технологиясы, бастауыш сынып, жаратылыстану пәні, танымдық қызығушылық, зерттеушілік дағдылар, экологиялық тәрбие, пәнаралық байланыс.

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыны дайын білімді қабылдаушы емес, өздігінен білім алуға қабілетті, зерттеуші тұлға ретінде қалыптастыру басты басымдықтардың бірі болып отыр. Осы тұрғыда бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәнін оқытуда дамыта оқыту технологиясын қолдану ерекше маңызға ие. Дамыта оқыту – білім алушының танымдық белсенділігін арттыруға, ойлау әрекетін дамытуға және тұлғалық қасиеттерін жетілдіруге бағытталған педагогикалық технология. Бүгінгі таңда, беру жүйесінде оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өздігінен білім алуға қабілетті, белсенді әрі шығармашыл тұлға ретінде қалыптастыру негізгі мақсаттардың бірі болып табылады. Осы талаптарға сәйкес бастауыш білім беру сатысында дамыта оқыту технологиясын қолдану ерекше маңызға ие. Әсіресе жаратылыстану пәні арқылы оқушылардың табиғат туралы ғылыми түсініктерін қалыптастыру, зерттеу дағдыларын дамыту және экологиялық мәдениетін тәрбиелеу өзекті мәселе болып отыр [1].

Дамыта оқыту технологиясы білім алушының ойлау қабілетін, танымдық белсенділігін және тұлғалық сапаларын дамытуға бағытталады. Сондықтан бұл технологияны жаратылыстану пәнін оқытуда жүйелі қолдану оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, олардың оқу мотивациясын күшейтеді. Жаратылыстану пәні оқушылардың қоршаған орта туралы алғашқы ғылыми түсініктерін қалыптастырып, табиғат құбылыстарын тануға, бақылауға және зерттеуге үйретеді. Сондықтан бұл пәнді дамыта оқыту технологиясы негізінде ұйымдастыру бастауыш сынып оқушыларының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың экологиялық мәдениеті мен жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге де ықпал етеді. Дамыта оқытудың басты ерекшелігі – оқыту мазмұны мен әдістері оқушының интеллектуалдық, эмоционалдық және шығармашылық дамуын қамтамасыз етуге бағытталады. Мұғалім жетекші рөл атқара отырып, оқушының дербес әрекетіне жағдай жасайды [2].

Дамыта оқыту технологиясының негізі Л.С. Выготскийдің «жақын даму аймағы» теориясына сүйенеді. Бұл теория бойынша оқыту оқушының қазіргі даму деңгейіне ғана емес, оның әлеуеттік мүмкіндіктеріне бағытталуы тиіс. Оқыту процесінде оқушы өз бетінше ойлануға, мәселені шешуге, қорытынды жасауға үйренеді. Дамыта оқыту технологиясының ғылыми негізі Л.С. Выготскийдің, Л.В. Занковтың және Д.Б. Эльконин мен В.В. Давыдовтың еңбектерінде қаланған. Бұл технология оқытудың дамытушылық функциясын алдыңғы орынға қояды. Оқыту барысында оқушының жақын даму аймағына сүйене отырып, оның әлеуеттік мүмкіндіктері іске асырылады. Дамыта оқытуда білім мазмұны оқушының логикалық, сыни және шығармашылық ойлауын дамытуға бағытталады. Мұғалім оқу үдерісін ұйымдастырушы, бағыттаушы рөлін атқарады, ал оқушы белсенді субъект ретінде әрекет етеді [3].

Дамыта оқыту технологиясы бастауыш сынып оқушыларының жаратылыстану пәніне деген қызығушылығын арттыруда тиімді құрал болып табылады. Сабақ барысында проблемалық сұрақтар қою, табиғи құбылыстарды талқылау, бақылау жұмыстарын ұйымдастыру арқылы оқушылардың табиғат туралы білім аясы кеңейеді. Оқушылар тек ақпаратты жаттап қоймай, табиғаттағы құбылыстардың себеп-салдарлық байланыстарын анықтауға, салыстыруға және талдауға үйренеді. Бұл олардың логикалық ойлау қабілетін дамытып, пәнге деген тұрақты қызығушылығын қалыптастырады (кесте 1).

1-кесте. Дамыта оқыту технологиясының бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәнінде қолданылу ерекшеліктері.

Жаратылыстану пәнінде дамыта оқыту технологиясын қолдану оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға кең мүмкіндік береді. Эксперименттер жүргізу, қарапайым тәжірибелер жасау, табиғи нысандарды модельдеу арқылы оқушылар ғылыми танымның бастапқы элементтерін меңгереді. Сонымен қатар, шағын ғылыми жобалар дайындау оқушыларды дерек жинауға, бақылау жүргізуге, нәтижені талдауға және өз ойын дәлелдеуге үйретеді. Бұл өз кезегінде оқушылардың зерттеушілік мәдениетін қалыптастырады [4].

Дамыта оқыту технологиясы пәнаралық байланысты тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Жаратылыстану пәнін математика, әдебиеттік оқу, еңбекке баулу, бейнелеу өнері пәндерімен интеграциялау арқылы оқушылардың білімдері кешенді түрде дамиды. Мысалы, табиғат тақырыбындағы мәтіндерді талдау, өлшеу жұмыстарын жүргізу, сурет салу арқылы оқушылардың пәндер арасындағы байланыстарды түсіну қабілеті артады. Дамыта оқыту технологиясының тағы бір басты нәтижелерінің бірі –  оқушының тұлғалық дамуы. Сабақ барысында сыни және шығармашылық ойлау тапсырмаларын орындау арқылы оқушылар өз пікірін еркін жеткізуге, дәлелдеуге және қорытынды жасауға үйренеді. Сонымен қатар, топтық және жұптық жұмыстар оқушылардың командада жұмыс істеу, бірін-бірі тыңдау, өзара қолдау көрсету дағдыларын қалыптастырады. Өздігінен білім алу қабілеті дамып, оқушының оқу мотивациясы артады [5].

Бастауыш сыныпта жаратылыстану пәнін оқытуда дамыта оқыту технологиясын қолдану білім беру процесінің сапасын арттыруда тиімді әдіс болып табылады. Зерттеу көрсеткендей, бұл технология оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға, табиғат құбылыстарын бақылау және талдау арқылы зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, экологиялық тәрбиені күшейтуге, қоршаған ортаға деген жауапкершілік сезімін дамытуға ықпал етеді. Пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру арқылы оқушылар алған білімдерін кешенді түрде игеріп, басқа пәндермен үйлесімді түрде байланыстыра алады. Қорытындылай келе, бастауыш сыныпта жаратылыстану пәнін оқытуда дамыта оқыту технологиясын қолдану білім беру сапасын арттырудың тиімді жолы болып табылады. Бұл технология оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырып, зерттеушілік дағдыларын дамытады, экологиялық мәдениетін қалыптастырады және тұлғалық дамуына жағдай жасайды. Дамыта оқыту технологиясы арқылы ұйымдастырылған сабақтар оқушыларды табиғатты тануға, қорғауға және зерттеуге бағыттап, олардың өмірлік маңызды құзыреттіліктерін қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан бұл технологияны бастауыш білім беру жүйесінде кеңінен қолдану өзекті және қажетті болып табылады [6].

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Баймұқанов Р.Б. Методика преподавания естествознания в начальных классах. – Астана: Фолиант, 2018. – 110-111 бб.
2. Бектенов А.К., Сулейменова Л.А. Инновационные педагогические технологии в начальной школе. – Алматы: Казахский университет, 2019. – 77-78 бб.
3. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения: новые подходы и практики. – М.: Просвещение, 2016. – 26 б.
4. Арапова П. И. Младший школьник как субъект жизнедеятельности // Начальная школа. – 2018. – № 4. –14–15 бб.
5. Терехова Н.В. Дидактика начального образования: учебное пособие. – Тюмень: Издательство Тюменского государственного университета, 2013. – 148 с.
6. Заболотная, С. М. Использование современных технологий обучения в начальной школе в процессе реализации ФГОС / С. М. Заболотная, С. В. Щербакова. – Текст: непосредственный // Молодой ученый. – 2017. – № 15 (149). – 571-573 бб.